Vals-les-Bains

Chrouniquo Potoiso

Politou, vénio dé descendre deï tramé la figuro réjouido coummo én homme qué vé dé trota en offairé sèriouso é bouno. L’en veï qué siès countént, é que tous offoïrés morchount bien ; l’y diguèré én l’y sorrént lo man Dempieï qué vendes toun laï dex-huet soous, té vésount pértout, té payès dé pétitos sourtidos, vasés jusqu’o t’endurmi soubré lous boncs deï Chomp dé Mars vè Aoubénas d’oprés ço qué vésé soubré lou Journaou d’Aoubénas.

Témoncipès, én paou tard eï veraï ; me toun âgé iaro, té permé bé dé préné én paou dé liberta. d’éntra dïn lou moundé si l’én pouo diré. As prou resta dïn to turno émmé tos vachos é tous mooustous, qué jusqu’o iaro sémblavé én ermito. Aoussi t’én faou mous coumpliménts.

— Ei countraïré de ço qué crésés Gustou, cos pas pér faïre «  lo boumbo » qué sous ona én villo hueï, cos uniquoment pér véndré mo vacho. Coummo oco, foreï plus portido dos « mercontis » coummo nous tratount. Pignomouletto qué eï vi soubré lou mércha, m’o ojuda pér lo pacho ; quoiqué m’éngogessio o gorda mo bestio, qué eï préx ounté eï lou laï, l’y oyo gros d’orgént éncaro o gogna.

Mé n’eï rien vougu sooupré, é lei véndudo 850 fr. én bouon près coummo vésés. Oma lou bouchié Embastobioou é lou moquignoun Couonegro m’ont dit qué si quéro ésta én bioou, n’oourio tira maï de millo francs.

— Ten fas pas Politou ; aï véndu éno vacho hueï ; mé deman o lo bouchorié Embastobioou, sero dévéngudo én bioou, mêmo de Sont-Ooulayo ? ..

— Qué mé disés ocqui !.. En bioou de Sont-Ooulayo !…

— Oui, moun omi… én bioou… As jomaï énténdu diré, én d’en bouchié, que vénd dé viando de vacho !… En éutrént dïn lo boutiquo — bien sûr oprès ovèdré possa o l’obattoir — éno vacho sé chongeo én bioou, oma oyé vèdéla déx fés.

T’ovisés jomaï dé démonda o lo boucheïro, éno lieouro dé vacho pér toun buli : co sério lo plus bello insulto qué pouïros li fairé. Sério dïn lou cas dé té lonça soun couporèt o lo testo.

Démondo dé bioou… tont qué voudras ; séras touïjours servi émmé couplésenco. Mé dé vacho !… Ah ! malhéroux, quont uno qué n’én forios. Dïn lo bouchorié, couneïssount pas los fumélos, l’y o qué dé masclés. Aï jomaï énténdu diré qué véndiont dé viando dé fèdo !… ocos touïjours dé mooutou… bién jénté, ma siagé dur coummo éno simélo.

Dé mêmo o lo chorcutorié, t’ovisés jomaï dé démonda dé viando dé trueïo… mêmo dé coyou !… o lo potrouno ou lo chombreïro qué séro eï coumptoir ; risquorios dé té veïré troduit én pouliço courectiounello pér diffomotieou. Oqui, coummo o lo bouchorié éno trueïo dé déx ons, qué oourio ogu trento petits, dévé en pouorc mognifiqué, gras, pooupu, émmé én lard fermé. . que té n’én dise qu’oco… Oui moun paoure Politou ocos coummo oquo !… l’en ès troumpa de pertout.

L’yo bé eno loi, disount, que engageo los ooutéritos o segré lo merchondiso dempieï l’ochat jusqu’o lo vento pér veïre sé l’y o pas fraoudo. Si quelo d’ocqui ès oppliquado onént riré…. Veïras los péous de lopins qué véndés doux soous lo péço eï fotaïré qué sé seront seront chongeados en eno jénto fourruro dé 150 francs, qué pourtora lous deminches é los festos modamo Mélanio ou modoumoïselo Saoutobrujo, fiero d’ovedré ochota « éno escharpo » ou « én étolo » én roïnard de Sibérie, ou én vison deï Conoda. N’én séro dé mêmo déï Rhum qué lous liquouristos té véndount bien souvént dïn qu’uno jénto bouteillo émmé lo marquo dé lo « Jamaïquo », é qué séro récouneisségu fabriqua émmé l’aïguordént distilla dé lo grappo deï péro Eugoulopïnto, olo dorréïro vendémio.

Lou vi viel « Cuvée réservée 1910 » ou én aoutro recoulto eï Grads d’Aoubénas, ou soubré los couostos de Balbiac l’on possa. Lous jentes gants « véritable peau de daim » tira dé los péous dé chobris vendus soubré lo plaço dei mércho eï prïntemps possa. Lo même caouso sé veïro pér lou cofé « Moka » qué véndro dé Modogoscar ou deï Brésil mé qué jomaï aouro vi « Moka ». Té cité qué oquélous orticles ; mé sén trouboro quontita d’aoutrés dïn lou mêmo cas. Dounc, vaï !… té chaou pas régrétta de pas ovèdré véndu én bioou, to vacho déman ou dïn quaouques jours nén séro un, dé Sont-Oouloyo ou beleou de Sont-Ogrèvé !…

— Pas poussiblé !… qué l’én siayé troumpa doquélo monièro, mé respouondé Politou d’én toun veritablomént novra.

— Si, moun omi, ocos lo vérita, pouïras tén rendré compte quand voudras. Pér exemplé vaï tén déman vès toun espiciè ochota éno bouteillo d’holi. T’ossuroro que cos de bouono lholi d’oulivo dé Soloun. Mé démondo li de té lo goronti soubré focturo « oulivo puro ». Té réspoundro que pouo pas, qué lo vénd coummo li l’on vendudo. Per lo bouono rosou qué sé touto l’holi qué sé vend coummo « oulivo » éro véritablo, choourio qué lou Rhosé sé chongessio én holi !…

— Réellomént, Guslou ; coumméncé dé coumpréndré, queï deïgoustont d’estré ooubligea d’ochota, é que ès préférablé, tant qué poussiblé, dé sé servi dé ço qué l’en récouolto. Ooumén si l’en mongeo pas jenté, l’en mongeo bouo, é noturel.

E Politou mé quitté én murmurént entré loï dénts : Quunté tas dé corouttiés qué lou diablé lous émpouortés ! ..

 

Lou Gustou   

Journal d’Aubenas et de Vals-les-Bains | 08 04 1922

CRONICA PATOASA

Pòliton, veniá de decendre dei tramé la figura rejoïda coma un òme que ven de tractar un afaire seriosa e bona. L’òm vei que siás content, e que tos affairets marchon bien ; li diguère en li sarrent la man. Dempuèi que vendes ton lait dètz-uèt sòus, te veson pertot, te paies de petitas sortidas, vases jusca a t’endurmir sobre los bancs dei Champ de Mars vèrs Aubenàs d’après çò que vese sobre lo Jornau d’Aubenàs.

T’emancipes, un pauc tard es verai ; mè ton atge iara, te permet ben de prene un pauc de libertat, d’entrar dins lo monde si l’òm pòt dire. As pro restat dins ta turna emme tas vachas e tos mautons, que jusca a iara semblaves un ermita. Aussi te’n fau mos compliments.

— Ei contraire de çò que creses Guston, quò’s pas per faire « la bomba » que sos anat en vila uèi, quò’s unicament per vendre ma vacha. Coma aquò, farai plus partida das « mercantís » coma nos tracton. Pinhamoleta que ai vist sobre lo merchat, m’a ajudat per la pacha ; coaque m’engagèssia a gardar ma bèstia, que ei prètz onte es lo lait, li aiá gròs d’argent encara a ganhar.

Mè n’ai rien vougut saupre, e l’ai venduda 850 fr. un bòn prètz coma veses. Amà lo bochièr Embastabuòu e lo maquinhon Coanegra m’an dit que si qu’èra estat un buòu, n’auriá tirat mai de mila francs.

— Te’n fas pas Pòliton ; as vendut una vacha uèi ; mè deman a la bochariá Embastabuòu, serà devenguda un buòu, mèma de Santa Aulaia ?…

— Qué me dises aquí !… Un buòu de Santa Aulaia !…

— Oí, mon amic… un buòu… As jamai entendut dire, en d’un bochièr, que vend de vianda de vacha !… En entrent dins la botica — bien sur après avèdre passat a l’abatoar — una vacha se chanja en buòu, amà aie vedelat dètz fes.

T’avises jamai de demandar a la bochèira, una liura de vacha per ton bulit : quò seriá la plus bèla ensulta que poiriás li faire. Seriá dins lo cas de te lançar son coparet a la tèsta.

Demanda de buòu… tant que voudràs ; seràs tosjorn servit emme complesença. Mè de vacha !… A ! malerós, quantuna que ne’n fariás. Dins la bochariá, coneisson pas las fumèlas, li a que de mascles. As jamai entendut dire que vendián de vianda de feda !… aquò’s tosjorn de mauton… bien gente, ’mà siage dur coma una simèla.

De mèma a la charcutariá, t’avises jamai de demandar de vianda de truèia… mèma de caion !… a la patrona o la chambrèira que serà ei comptoar ; riscariás de te veire traduit en poliça correccionèla per difamacion. Aquí, coma a la bochariá una truèia de dètz ans, que auriá agut treta petits, deven un pòrc manhifique, gras, pauput, emme un lard fèrme… que te ne’n dise qu’aquò… Oí mon paure Pòliton aquò’s coma aquò !… l’òm es trompat de pertot.

Li ben una loà, dison, que engatja las auteritats a sègre la merchandisa dempuèi l’achat jusca a la venta per veire se li a pas frauda. Si quela d’aquí es aplicada anem rire… Veiràs las pèus de lapins que vendes dos sòus la pèça ei fataire que se seràn chanjadas en una genta forrura de 150 francs, que portarà los deminches e las fèstas madama Melania o madomaisèla Sautabruja, fièra d’avedre achaptat « una escharpa » o « una etòla » en rainard de Sibérie, o en visòn dei Canadà. Ne’n serà de mèma dei Rhum que los liquoristas te vendon bien soventr dins qu’una genta botelha emme la marca de la « Jamaïca », e que serà reconeissegut fabricat emme l’aigardent distillat de la grapa dei pèra Engolapinta, a la darrèira vendémia.

Lo vin vièlh « Cuvée réservée 1910 » o una autra recoltat ei Gras d’Aubenàs, o sobre las còstas de Balbiac l’an passat. Los gentes gants « véritable peau de daim » tirats de las pèus de chabrits venduts sobre la plaça dei merchat ei printemps passat. La mèma causa se veirà per lo cafè « Moka » que vendrà de Madagascar o dei Bresil mè que jamai aurà vist « Moka ». Te cite que aquelos aricles ; mè se’n trobarà quantitat d’autres dins lo mèma cas. Donc, vai !… te chau pas regretar de pas avèdre vendut un buòu, ta vacha deman o dins quauques jorns ne’n serà un, de Santa Aulaia o benlèu de Sant Agrève !…

— Pas possible !… que l’òm siaie trompat d’aquela manièra, me respòndèt Pòliton d’un ton veritablament navra.

— Si, mon amic, aquò’s la veritat, poiràs t’en rendre còmpte quand voudràs. Per exemple vai-te’n deman vèrs ton espicièr achaptar una botelha d’òli. T’assurarà que quò’s de bòna òli d’oliva de Salon. Mè demanda-li de te la garantir sobre factura « oliva pura ». Te respondrà que pòt pas, que la vend coma li l’an venduda. Per la bòna rason que se tota l’òli que se vend coma « oliva » èra veritabla, chauriá que lo Ròse se changèssia en òli !…

— Reèlament, Guston ; comence de comprendre, qu’es desgostant d’èstre aublijat d’achaptar, e que es preferable, tant que possible, de se servir de çò que l’òm recòlta. Aumens si l’òm manja pas gente, l’òm manja bòn, e naturèl.

E Pòliton me quitèt en murmurent entre las dents : Cunte tas de carotièrs que lo diable los empòrte !…

Lo Guston       

Journal d’Aubenas et de Vals-les-Bains | 08 04 1922

© Denis Capian, 2026

occitan.org